Istorija vune: od prve ovce do merina

Kad danas držite klupko vune, teško je zamisliti da iza njega stoji jedna od najdužih saradnji čoveka i životinje. Ovca je bila među prvim životinjama koje je čovek pripitomio, a vuna je postala jedna od prvih „industrija“ civilizacije.

Prve ovce: meso, mleko i koža

Ovca je pripitomljena od azijskog muflona u drevnoj Mesopotamiji, između 11.000 i 9.000 godina pre nove ere. Prve pripitomljene ovce nisu imale runo kakvo danas poznajemo. Imale su grubu dlaku sa kratkom podlakom, i gajile su se pre svega zbog mesa, mleka i kože.

Primitivne ovce su runo prirodno linjale. Vuna se sa njih čupala rukom, postupkom koji se na engleskom zove rooing. Neke stare severnoevropske rase, poput soay ovce, i danas prirodno linjaju.

Vunena ovca: 6000 godina pre nove ere

Arheološki nalazi pokazuju da je odabir ovaca zbog vune počeo oko 6000. godine pre nove ere. Najstarija tkana vunena odeća je dve do tri hiljade godina mlađa. Pre nego što su ljudi naučili da vunu predu i tkaju, verovatno su je koristili na najjednostavniji mogući način: kvašenjem, gaženjem i valjanjem, tako da nastane filc.

Iskopavanja u Čatal Hujuku u Anadoliji pokazuju moguće tragove filca iz oko 6000. godine pre nove ere, a filcane kape pronađene u kineskoj autonomnoj oblasti Unutrašnja Mongolija datiraju iz oko 1800. godine pre nove ere. Priču o filcu nastavljamo u tekstu istorija filca, najstarijeg tekstila na svetu.

Vuna kao bogatstvo antičkog sveta

U Mesopotamiji je vuna postala jedna od glavnih privrednih grana, o čemu svedoče brojni klinopisni zapisi o stadima i raspodeli vune. Stada su bila bogatstvo, a vuna jedna od glavnih robnih razmena starog sveta. Ovčarstvo se proširilo preko Anadolije i Balkana u celu Evropu, i do danas je, uz zemljoradnju, jedan od najstarijih načina života u ovim krajevima.

Merino: ovca koju je Španija čuvala kao državnu tajnu

Najfinija vuna na svetu potiče od merino ovce. Rasa je nastala na Iberijskom poluostrvu u razvijenom srednjem veku, a vuna fine strukture ustalila se najkasnije do 15. veka. Merino vuna je donosila toliko novca da je Španija vekovima držala monopol: izvoz merino ovaca nije bio dozvoljen, a onima koji su pokušali da ih prokrijumčare pretila je smrtna kazna.

Ogromna stada je vodila Mesta, moćno udruženje vlasnika ovaca. Ona je organizovala sezonske selidbe stada između zimskih pašnjaka na jugu i letnjih planinskih pašnjaka na severu Kastilje, po posebnim stočnim putevima (cañadas reales), i uređivala ispašu, vodu, odmorišta i šišanje.

Monopol je popustio u 18. veku. Kralj Karlo III poslao je merino ovce u Saksoniju 1765. godine, a francuski kralj Luj XVI dobio je 1786. godine 366 grla, od kojih je nastalo čuveno stado u Rambujeu. Merino je potom stigao i u Australiju i na Novi Zeland, koji su danas među najvećim proizvođačima fine vune.

Vuna danas

Industrijalizacija je donela mašine za predenje i tkanje, a 20. vek sintetička vlakna. Vuna je postala manje prisutna, ali nije nestala: i danas je nezamenljiva tamo gde su važni toplota, disanje materijala, otpornost na vatru i trajnost. Poslednjih godina vraća se i ručni rad sa vunom: pustovanje, predenje i tkanje, kao zanati koji povezuju sa tradicijom. O vuni sa naših prostora pročitajte u tekstu pramenka i srpska vuna.